Çocuklarda VKİ hesaplama (2-19 yaş)

Çocuklarda yetişkin eşikleri neden geçersiz?

Yetişkinlerde vücut kitle indeksi sabit sayılarla yorumlanır: 25 üzeri fazla kilolu, 30 üzeri obez. Çocuklarda bu eşikler kullanılamaz, çünkü çocuk vücudu sabit değildir. Büyüme boyunca boy ve kilo farklı hızlarda artar, vücut yağ oranı yaşla birlikte belirgin biçimde değişir.

Bir örnek durumu netleştirir: sağlıklı bir çocukta vücut yağ oranı bebeklikten sonra düşer, okul öncesi dönemde en düşük noktasına iner, ardından ergenliğe doğru yeniden yükselir. Buna "adipozite sıçraması" denir ve tamamen normaldir. Bu nedenle aynı vücut kitle indeksi değeri — örneğin 18 — 5 yaşındaki bir çocukta yüksek, 15 yaşındaki bir ergende tamamen normal kabul edilir.

Buna bir de cinsiyet farkı eklenir. Ergenlikte kızlarda vücut yağ oranı artarken erkeklerde kas kütlesi ön plana çıkar. Bu yüzden değerlendirme hem yaşa hem cinsiyete özeldir.

Persentil: çocuğu akranlarıyla karşılaştırmak

Çocuklarda vücut kitle indeksi hesaplandıktan sonra, bu değerin aynı yaş ve cinsiyetteki çocuklar arasında nerede durduğuna bakılır. Bu konuma persentil denir.

Persentil, çocuğun 100 akranı arasındaki sırasını anlatır. 40. persentil, çocuğun akranlarının %40'ından daha yüksek, %60'ından daha düşük bir değere sahip olduğu anlamına gelir. Standart sınıflandırma şöyledir:

Bu araç, Dünya Sağlık Örgütü eğrilerinden sadeleştirilmiş yaşa ve cinsiyete duyarlı eşikler kullanır. Size hızlı ve yaklaşık bir fikir verir; ancak hekimin gerçek büyüme eğrisi üzerinde yaptığı değerlendirmenin yerini tutmaz.

Büyüme eğrileri: tek ölçüm değil, seyir önemli

Çocuk sağlığında en değerli bilgi tek bir ölçümde değil, ölçümlerin zaman içindeki seyrinde saklıdır. Çocuk hekimleri her kontrolde boy, kilo ve vücut kitle indeksini büyüme eğrisine işaretler; ortaya çıkan çizgi çocuğun kendi normalini gösterir.

Yıllardır 50. persentil çizgisini takip eden bir çocuk sağlıklı büyüyor demektir — bu çizgi 25. persentil de olabilir, 75. persentil de. Asıl uyarı işareti çizginin kendi seyrinden sapmasıdır: iki yılda 50. persentilden 90. persentile tırmanan bir çocuk, daha ilk günden 85. persentilde olan bir çocuktan daha fazla dikkat gerektirebilir.

Aynı şekilde boyun da izlenmesi gerekir. Kilo artışıyla birlikte boy uzamasının yavaşlaması, tek başına kilo artışından farklı bir tabloya işaret edebilir ve mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Çocuğa diyet uygulanmaz

Bu sayfadaki en önemli cümle budur: çocuğunuza hekim önerisi olmadan diyet uygulamayın. Çocukluk ve ergenlik, ömür boyu sürecek boy uzamasının, kemik kütlesinin ve organ gelişiminin tamamlandığı dönemdir. Bu dönemde uygulanan bilinçsiz kalori kısıtlamasının bilinen sonuçları vardır:

• Boy uzamasında yavaşlama. Yetersiz enerji ve protein alımı büyümeyi doğrudan sekteye uğratır; kaybedilen boy potansiyeli sonradan telafi edilemeyebilir.
• Kemik gelişiminde eksiklik. Kemik yoğunluğunun büyük bölümü ergenlik döneminde kazanılır; kalsiyum ve D vitamini yetersizliği ileri yaşta kırık riskini artırır.
• Ergenliğin gecikmesi. Yetersiz beslenme hormonal gelişimi etkileyebilir.
• Yeme bozukluğu riski. Çocukluk çağında uygulanan kısıtlayıcı diyetler ve kilo üzerinden yapılan eleştiriler, ileride yeme bozukluğu geliştirme riskini belirgin biçimde artırır.

Çocukta hedef çoğu zaman kilo vermek değildir. Boy uzarken kilonun sabit kalması bile vücut kitle indeksini birkaç ay içinde normale döndürür — ve bunu büyümeyi hiç aksatmadan yapar. Hangi yaklaşımın uygun olduğuna yalnızca hekim karar verir.

Ailenin rolü: çocuğu değil, evi değiştirin

Çocuklukta kilo yönetiminde işe yaradığı gösterilen yaklaşım, çocuğu ayrı bir programa sokmak değil, tüm ailenin alışkanlıklarını birlikte değiştirmektir. Çocuk kendi tabağında farklı bir yemek gördüğünde bunu cezalandırma olarak algılar; sonuç hem duygusal hem pratik olarak olumsuzdur.

• Şekerli içecekleri evden kaldırın. Çocukluk çağında tek başına en etkili değişiklik budur. Meyve suyu dahil.
• Öğünleri birlikte, masada ve ekransız yiyin. Ekran karşısında yenen öğünlerde tokluk hissi geç fark edilir.
• Evde bulundurduğunuzu değiştirin. Çocuklar "hayır" duyarak değil, seçenekler değişerek uyum sağlar. Mutfakta olmayan şey sorun olmaz.
• Günde en az 60 dakika hareket hedefleyin. Bu spor salonu demek değildir; koşmak, bisiklet, park, dans, oyun sayılır.
• Uykuya öncelik verin. Okul çağı çocuklarında yetersiz uyku, kilo artışıyla tutarlı biçimde ilişkilidir.
• Çocuğun kilosunu konuşma konusu yapmayın. Şaka, kıyaslama ve uyarı işe yaramaz; özgüveni zedeler ve yeme bozukluğuna zemin hazırlar. Konuşma sağlık ve güç üzerinden kurulmalıdır, görünüş üzerinden değil.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir çocuk hekimine başvurun; hekim gerekli görürse çocuk endokrinolojisi bölümüne yönlendirecektir:

• Vücut kitle indeksi yaşa göre fazla kilolu veya obez aralığında çıktıysa.
• Vücut kitle indeksi yaşa göre düşük çıktıysa veya çocuk beklenenden az kilo alıyorsa.
• Büyüme eğrisinde belirgin bir sapma varsa ya da boy uzaması yavaşladıysa.
• Gece horlama, nefes duraklaması veya gündüz aşırı uyku hâli varsa.
• Boyun, koltuk altı ve kasık bölgesinde koyulaşma (akantozis nigrikans) görülüyorsa — bu insülin direncinin belirtisi olabilir.
• Diz, kalça veya ayak bileğinde yük kaynaklı ağrı varsa.
• Ergenlik bulguları çok erken veya çok geç başlıyorsa.
• Ailede erken yaşta tip 2 diyabet, kalp hastalığı veya yüksek kolesterol öyküsü varsa.

Bu araç size yalnızca bir başlangıç noktası verir. Çocuğunuzun büyümesiyle ilgili kararları, muayene eden ve büyüme eğrisini gören hekim ile birlikte alın.