Diyabet risk testi (FINDRISC)

FINDRISC nedir?

FINDRISC (Finnish Diabetes Risk Score), 1990'larda Finlandiya'da Jaakko Tuomilehto ve Jaana Lindström tarafından geliştirilen bir risk tarama anketidir. Amacı basittir: kan alınmadan, yalnızca kişinin kendi bildiği bilgilerle, önümüzdeki 10 yıl içinde tip 2 diyabet geliştirme olasılığını tahmin etmek.

Anket, on yıl boyunca izlenen geniş bir Fin nüfusunda hangi özelliklerin diyabetle sonuçlandığına bakılarak kurulmuştur. Her soru, katkısı oranında puan verir; toplam puan 0 ile 26 arasında değişir. Araç bugün Avrupa'da toplum taramalarının standart parçasıdır ve Türkiye dahil birçok ülkede uyarlanarak kullanılır.

FINDRISC'in gücü, laboratuvara gitmeden riskin kabaca saptanabilmesidir. Zayıf yanı da aynı yerdedir: kan şekerine bakmadığı için hâlihazırda diyabeti olan birini kaçırabilir. Bu yüzden sonuç ne çıkarsa çıksın, şikâyetiniz varsa hekime başvurmanız gerekir.

Puanlar ne anlama geliyor?

Bu oranlar gruplara aittir, kişiye değil. "3 kişiden 1'i" sonucu, sizin diyabet olma ihtimalinizin üçte bir olduğu anlamına gelmez; sizinle aynı puanı alan büyük bir grupta on yıl içinde gözlenen ortalamayı anlatır. Sizin gerçek durumunuzu yalnızca kan testi gösterir.

Tip 2 diyabetin risk faktörleri

Tip 2 diyabet tek bir nedenden doğmaz; birikmiş risk faktörlerinin ortak sonucudur. Bunların bir kısmı değiştirilemez, bir kısmı tamamen sizin elinizdedir.

• Değiştirilemeyenler: yaş (45'ten sonra risk belirgin artar), ailede birinci derece akrabada diyabet öyküsü, etnik köken, gebelik diyabeti geçirmiş olmak, polikistik over sendromu.
• Değiştirilebilenler: fazla kilo — özellikle karın bölgesindeki yağlanma, hareketsizlik, şekerli içecek ve rafine karbonhidrat ağırlıklı beslenme, sigara, uyku yetersizliği ve tedavi edilmemiş uyku apnesi.
• Birlikte yürüyenler: yüksek tansiyon, yüksek trigliserit, düşük HDL kolesterol ve karaciğer yağlanması sıklıkla diyabet riskiyle aynı tabloda görülür. Bunlardan birine sahipseniz diğerlerinin de kontrol edilmesi gerekir.

Bel çevresinin ayrı bir soru olarak sorulmasının nedeni budur: karın içindeki (visseral) yağ, kalça ve bacaktaki yağdan çok daha güçlü biçimde insülin direnciyle ilişkilidir. Aynı kiloda iki kişiden bel çevresi geniş olanın riski daha yüksektir.

Prediyabet: sessiz ama geri döndürülebilir dönem

Tip 2 diyabet bir günde ortaya çıkmaz. Öncesinde çoğu zaman yıllarca süren bir prediyabet dönemi vardır: kan şekeri normalin üstündedir ama henüz diyabet eşiğine ulaşmamıştır. Açlık kan şekerinin 100-125 mg/dL, HbA1c'nin %5,7-6,4 aralığında olması bu dönemi tarif eder.

Prediyabetin en zorlu yanı belirti vermemesidir. Kişi kendini tamamen iyi hisseder; buna rağmen damar sağlığı ve insülin duyarlılığı bozulmaya başlamıştır. Bu yüzden risk puanı yüksek çıkanların, hiçbir şikâyeti olmasa bile test yaptırması önerilir.

İyi haber şudur: prediyabet geri döndürülebilir. Bu dönemde yapılan müdahale, ilerleyen dönemde yapılan tedaviden hem daha kolay hem daha etkilidir.

Yaşam tarzı değişikliği riski %58 azaltıyor

Bu, temenni değil, iki büyük randomize çalışmanın sonucudur. Finlandiya Diyabet Önleme Çalışması (DPS) ve ABD'de yürütülen Diabetes Prevention Program (DPP), prediyabetli kişileri yıllarca izledi. Her ikisinde de yapılandırılmış yaşam tarzı programına alınan gruplarda tip 2 diyabete ilerleme riski yaklaşık %58 azaldı. DPP'de bu oran, ilaç (metformin) kullanan gruptaki azalmadan daha yüksekti.

Programların ortak bileşenleri şunlardı:

• Başlangıç kilosunun %5-7'sini vermek ve korumak.
• Haftada en az 150 dakika orta şiddette fiziksel aktivite — tempolu yürüyüş bu tanıma girer.
• Lif alımını artırmak, doymuş yağı ve rafine şekeri azaltmak, tam tahılı tercih etmek.
• Şekerli içecekleri tamamen bırakmak.

Dikkat çeken nokta, hedeflerin mütevazı olmasıdır. 85 kilo bir kişi için %5-7, yaklaşık 4-6 kilodur. Riski yarıya yakın düşüren şey olağanüstü bir dönüşüm değil, sürdürülebilir küçük değişikliklerdir.

Kimler mutlaka kan şekeri testi yaptırmalı?

Risk puanınızdan bağımsız olarak, aşağıdaki durumlardan biri sizin için geçerliyse bir hekime başvurup açlık kan şekeri ve HbA1c baktırmanız gerekir:

• Belirti varsa: aşırı susama, çok su içme, sık ve bol idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, sürekli yorgunluk, bulanık görme, geç iyileşen yaralar, tekrarlayan mantar enfeksiyonları.
• 45 yaş üstündeyseniz — bu yaştan sonra üç yılda bir tarama önerilir.
• Fazla kilolu veya obezseniz ve buna ek olarak en az bir risk faktörünüz varsa (aile öyküsü, yüksek tansiyon, hareketsizlik, yüksek trigliserit).
• Gebelik diyabeti geçirdiyseniz veya 4 kilogramın üzerinde bebek doğurduysanız.
• Polikistik over sendromunuz varsa.
• Daha önce prediyabet saptandıysa — bu durumda yılda bir kontrol gerekir.

Testler basit ve ucuzdur; açlık kan şekeri için 8 saatlik açlık yeterlidir, HbA1c için açlık bile gerekmez. Erken saptanan prediyabet, yıllar sonra saptanan diyabetten çok daha kolay yönetilir.

Bu araç ne değildir?

Bu sayfa bir tarama aracıdır. Tanı koymaz, tedavi önermez, ilaç değişikliği için dayanak olamaz. Size verdiği tek şey, bir hekime gitmeniz için gerekçe olup olmadığının göstergesidir. Puanınız düşük çıktı diye şikâyetlerinizi görmezden gelmeyin; yüksek çıktı diye de panik yapmayın — atılacak adım her iki durumda da aynı yöne bakar: doğru kişiye, doğru testi yaptırmak.